Eigenschappen met een y zijn er in het Nederlands niet veel, maar ze bestaan wel: yogi-achtig, yuppie-achtig en yolo-achtig zijn de informele varianten, en daarnaast zijn er een handvol leenwoorden en samenstellingen die als karaktereigenschap gebruikt kunnen worden. De bekendste opties zijn: young at heart (jong van geest), yes-man (iemand die altijd ja zegt, dus meegaand of volgzaam), yogi-achtig (kalm, beheerst, spiritueel), yuppie-achtig (ambitieus, carrièregericht, statusgevoelig) en yolo (impulsief, avontuurlijk, leeft in het moment). Zoek je iets dat echt in het Groene Boekje staat, dan kom je bijna automatisch bij Engelse leenwoorden uit, zoals young, youthful of yummy, die in het Nederlands vooral in spreektaal voorkomen. De y is in het Nederlands een zeldzame beginletter; de meeste woorden die ermee beginnen zijn overgenomen uit het Engels, Grieks of andere talen. Dat verklaart waarom de lijst van eigenschappen met een y zo kort is en waarom je bij een spelletje als "noem een eigenschap met elke letter van het alfabet" bij de y meestal creatief moet worden. Hieronder lees je welke woorden je kunt gebruiken, waarom de y zo weinig voorkomt en hoe je de letter alsnog kunt inzetten bij een naamspel, een gedicht of een opdracht op school.
Welke eigenschappen met een y kun je echt gebruiken?
De bruikbare lijst bestaat uit een paar categorieën. Eerst de woorden die als bijvoeglijk naamwoord gelden of zo gebruikt worden:
- Young at heart: jong van geest, speels en nieuwsgierig gebleven
- Youthful (Engels): jeugdig, energiek
- Yogi-achtig: rustig, in balans, met aandacht voor lichaam en geest
- Yuppie-achtig: carrièregericht, ambitieus, soms wat oppervlakkig
- Yolo-mentaliteit: impulsief, avontuurlijk, zonder angst voor morgen
- Yes-man of yes-woman: meegaand, volgzaam, conflictvermijdend
Daarnaast zijn er woorden die je als bijnaam of typering kunt gebruiken: een yeti (groot, ruig, ongrijpbaar), een yankee (vlot, Amerikaans, direct) of een youngster (jong en fris). Dat zijn geen eigenschappen in de strikte zin, maar ze werken wel bij een creatieve opdracht. De officiële spelling van de leenwoorden die inmiddels zijn ingeburgerd, kun je nakijken op Woordenlijst.org, de online versie van het Groene Boekje.
Waarom zijn er zo weinig Nederlandse woorden met een y?
De y is in het Nederlands een vreemde eend. Oorspronkelijk gebruikte het Nederlands de y vooral als variant van de ij, en in oude teksten zie je daarom "ys" voor ijs en "wyn" voor wijn. Toen de spelling werd vastgelegd, verdween de y uit inheemse woorden en bleef ze alleen over in leenwoorden: yoghurt (uit het Turks), yoga (uit het Sanskriet), yen (uit het Japans), yacht en yankee (uit het Engels). Op Wikipedia staat de geschiedenis van de letter uitgebreid beschreven.
Omdat eigenschappen meestal oude, inheemse woorden zijn (vrolijk, eerlijk, dapper, koppig), is er nauwelijks een eigenschap die van nature met een y begint. Wat overblijft, is wat we uit andere talen hebben geleend, en dat is bijna uitsluitend Engels. Onze Taal legt uit hoe het Nederlands omgaat met Engelse leenwoorden en wanneer die als ingeburgerd gelden.
Hoe gebruik je een y-eigenschap in een naamgedicht of spel?
Het bekendste gebruik van eigenschappen per letter is het naamgedicht of acrostichon: elke letter van een naam krijgt een woord dat bij de persoon past. Heet iemand Yvonne, Yara, Yasmin, Yoeri of Youri, dan heb je een y nodig. De truc is om het woord niet als los bijvoeglijk naamwoord te gebruiken, maar in een korte zin: "Young at heart, altijd in voor een grap" of "Yogi in hart en nieren, nooit uit balans". Zo kun je ook een zelfstandig naamwoord inzetten zonder dat het geforceerd klinkt.
Bij spelletjes als "Ik ga op reis en neem mee" of het eigenschappenalfabet op een verjaardag is het gebruikelijk om bij de y een beetje te smokkelen. Veel mensen accepteren daar Engelse woorden of woorden waarin de y als ij klinkt, zoals "ydel" voor ijdel in oude spelling. Spreek vooraf af wat telt, dan voorkom je discussie halverwege het spel.
Welke eigenschappen beginnen met een ij-klank als alternatief?
Omdat de y en de ij in oude spelling uitwisselbaar waren, grijpen veel mensen bij gebrek aan y-woorden naar eigenschappen met ij. Dat levert wél een bruikbare lijst op: ijdel, ijverig, ijzersterk, ijskoud (in de zin van onverstoorbaar) en ijzig (afstandelijk). In een naamgedicht voor een Y-naam wordt dat vaak geaccepteerd, zeker als je de letter als "ij" uitspreekt. Taalkundig is het niet correct, maar bij een creatieve opdracht gaat het om de vondst, niet om de regels.
Wil je het strikt houden, dan kies je een Engelse eigenschap en vertaalt die in de regel eronder. "Youthful: altijd de jongste van geest aan tafel." Zo blijft het leesbaar voor wie geen Engels spreekt en klopt de beginletter toch. Op Ensie, een Nederlandse encyclopedie en begrippenbank, kun je de betekenis van zulke woorden nakijken als je twijfelt.
Welke eigenschappen met andere lastige letters horen in hetzelfde rijtje?
De y is niet de enige letter waarmee je bij eigenschappen vastloopt. De x is zo mogelijk nog lastiger: xenofiel (gericht op het vreemde), extravert wordt vaak gebruikt maar begint met een e, en veel mensen eindigen bij "x-factor". De q geeft quasi-intellectueel, queer of quick-witted (gevat). De c levert charmant, creatief, cynisch en chaotisch, en daar is dus geen gebrek. Bij de z zijn zorgzaam, zelfverzekerd, zachtaardig en zwijgzaam ruim voorhanden.
Wie een compleet eigenschappenalfabet wil maken, doet er goed aan om de y, x en q eerst te regelen en de rest daarna in te vullen. De makkelijke letters vullen zichzelf. Voor de y zijn young at heart, yogi-achtig en yolo de meest gebruikte vondsten, en in de praktijk is dat precies genoeg. Meer achtergrond over hoe leenwoorden in het Nederlands terechtkomen, en waarom sommige wel en andere niet in het woordenboek staan, vind je op Taaladvies.net.
